Ara söz nedir? - Kamil Baki

Cümleyle ilgili bir ögeyi açıklamak amacıyla kullanılan sözlere ara söz denir. 

Ara söz cümlenin ögesi değil, cümleyle ilgili bir ögenin açıklayıcısıdır. 

Ara söz cümlede iki virgül ya da iki kısa çizgi arasında gösterilir.

Osman, on iki yıllık dostum, hiç tanımadığım biri yüzünden beni kırdı.

Ortak yüklem nedir?

Açıklamalı özne nedir?

Zarf tümleci nasıl bulunur?

Hangi cümlelerde hangi özne bulunur? - Kamil Baki

Gerçek Özne: İşi yapan özne.

Etken, dönüşlü, işteş çatılı eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde bulunur.

Ayhan yarın İstanbul'a gidecek. / Ayhan-gerçek özne / yüklem-etken eylem

Ayşe odasına gidip süslendi. / Ayşe-gerçek özne / yüklem-dönüşlü eylem

Arif ile Hüseyin dövüşmüş. / Arif ile Hüseyin-gerçek özne / yüklem işteş eylem


Sözde Özne: İşten etkilen özne

Edilgen-geçişli eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde bulunur.

Dün çocuklar Ankara'ya gönderildi. / çocuklar-sözde özne / yüklem-edilgen eylem


Örtülü Özne: Zarf tümleci içinde yer alan özne

Edilgen eylemlerim yüklem olduğu cümlelerde bulunur.

İdare tarafından sınavlar ertelendi. / idare tarafından-örtülü özne / yüklem-edilgen eylem


Gizli Özne: Söylenmemiş özne

Etken, edilgen, dönüşlü, ve işteş çatılı eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde bulunur.

Yarın sizi arayacak. / o-gizli özne / yüklem-etken eylem

Rahatsızlanınca hemen eve gönderilmiş. / o-gizli özne / yüklem edilgen eylem

Not: Edilgen, dönüşlü, işteş eylemlerin yüklem olduğu cümlelerdeki gizli özne, gerçek öznedir. Edilgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerdeki gizli özneler ise sözde öznedir.

Gizli özne ile sözde özne arasında ne fark vardır? - Kamil Baki

Gizli özne, söylenmemiş öznedir. Sözde özne ise özne gibi görünen nesnedir.

Gizli özne (söylenmemiş özne) gerçek özne(işi yapan özne) olabileceği gibi sözde özne (işten etkilenen özne) de olabilir. Başka bir söyleyişle gizli özne, işi yapan özne ise gerçek özne, işten etkilenen özne ise sözde öznedir.

Aynanın karşısına geçip süslendi. / o-gizli özne-gerçek özne (işi yapan)
Bu konuda defalarca uyarıldı. / o-gizli özne-sözde özne (işten etkilenen)


Gerçek Özne

Etken, dönüşlü ve işteş çatılı eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde işi yapan öznelere gerçek özne denir.

Yılmaz biraz önce eve gitti. / Yılmaz-işi yapan-gerçek özne
Kitap her insanı aydınlatır. / kitap-işi yapan-gerçek özne
Biz giyindik, sizi beliyoruz. / biz-işi yapan-gerçek özne

Sözde Özne

Edilgen çatılı eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde gerçek özne (işi yapan) belli olmadığı için bu cümlelerde nesne özne gibi görünür. Edilgen çatılı eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde özne gibi görünen nesnelere sözde özne denir.

Yılmaz biraz önce eve çağrıldı. / Yılmaz-işten etkilenen-sözde özne
Uygar toplumlarda kitap baş tacı edilir. /kitap-işten etkilenen-sözde özne
O toplantıya biz de davet edildik. / biz-işten etkilenen-sözde özne

Adlar cümlede yüklem olabilir mi?

Zarf tümleci nedir nasıl bulunur? - Kamil Baki

Cümlenin ögeleri belli bir sıra içinde bulunur. Önce temel öge olan yüklem ve özne bulunur. Daha sonra yardımcı ögeler (tümleçler) bulunur.

Zarf tümleci (belirteç tümleci): Yüklemi durum, zaman, miktar, yer-yön... bakımından tamamlayan tümleçlerdir.

Yükleme nasıl, ne zaman, ne kadar, nereye, niçin (ne diye, niye, neden) soruları yöneltilerek bulunur.

Eve yürüyerek gitmişler. / nasıl-yürüyerek-zarf tümleci
Dün sizi iki defa aradık. / ne zaman-dün-zarf tümleci
Çok mu beklettim sizi? / ne kadar-çok-zarf tümleci
Konuyu bilmediğim için soruları yanıtlayamadım. / niçin-konuyu bilmediğim için-zarf tümleci
Annemler yukarı çıktı. / nereye-yukarı-zarf tümleci

Not: Nereye sorusuna yanıt veren öge yalın haldeyse zaf tümleci, e halindeyse dolaylı tümleçtir.

Nesne nedir nasıl bulunur? - Kamil Baki

Cümlenin ögeleri belli bir sıra içinde bulunur. Önce temel öge olan yüklem ve özne bulunur. Daha sonra yardımcı ögeler (tümleçler) bulunur.

Nesne (düz tümleç): Öznenin yaptığı işten doğrudan etkilenen ya da eyleme konu olan cümlenin yardımcı ögesidir.

Nesneler ya yalın halde ya da ismin i halindedir. Yalın haldeki nesnelere belirtisiz nesne, i halindeki nesnelere ise belirtili nesne denir.

Belirtisiz nesneler yükleme sorulan ne, belirtili nesneler ise neyi, kimi, nereyi soruları yöneltilerek bulunur.

Sana güncel bir kitap vereyim. / ne-güncel bir kitap- belirtisiz nesne

Selda'yı çok ama çok seviyoruz. / kimi-Selda'yı- belirtili nesne
Mavi çantayı sana vereyim. / neyi-mavi çantayı-belirtili nesne
Ankara'yı pek sevmiyormuş. / nereyi-Ankara'yı-belirtili nesne

Dolaylı tümleç nedir nasıl bulunur?

Örtülü özne nedir?

Kimin ve neyin soruları hangi ögeyi buldurur?

Zamirler yüklem olabilir mi?

Zamirler ek-eylem aldıklarında yüklem olabilirler.

Böyle davranmam gerektiğini söyleyen kendisiydi. / zamir-yüklem
Olay yaratan odur. / zamir-yüklem
İstedeği buymuş. / zamir-yüklem 

Neden sorusu hangi ögeyi buldurur?

''Neden'' sorusu hem dolaylı tümleci hem de zarf tümlecini buldurur.

''Neden'' sorusu ''niçin'' anlamındaysa zarf tümlecini, ''neyden'' anlamındaysa dolaylı tümleci buldurur.

Üzüntüden hastalanmış. / neden (niçin) / zarf tümleci
Tatlıdan da yedik. / neden (neyden) / dolaylı tümleç

Ne sorusu hangi ögeyi sorusu buldurur? - Kamil Baki

Ne sorusu hem özneyi hem de belirtisiz nesneyi bulduran bir soru sözcüğüdür?

Yükleme sorulan ilk ''ne'' sorusu özneyi, özneden sonraki ''ne'' sorusu ise belirtisiz nesneyi buldurur.

Başıma taş düştü. / ne düştü / taş / özne

Başıma taş attı. / kim attı / o / özne, / ne attı / taş / belirtisiz nesne

Hangi soru sözcüğü hangi ögeyi buldurur?

Nereye sözcüğü hangi ögeyi buldurur? -Kamil Baki

''Nereye'' sözcüğü hem ''dolaylı tümleci'' hem de ''zarf tümleci''ni bulduran bir soru sözcüğüdür. Yükleme sorulan nereye sorusuna yanıt veren öge e halindeyse ''dolaylı tümleç'', yalın haldeyse ''zarf tümleci''dir.

Annem yukarıya çıktı. / Nereye çıktı? / yukarıya / e halinde / dolaylı tümleç

Annem yukarı çıktı. / Nereye çıktı? / yukarı / yalın halde / zarf tümleci

Ne sözcüğü hangi ögeyi buldurur? - Kamil Baki

''Ne'' sözcüğü hem özneyi hem de belirtisiz nesneyi bulduran bir soru sözcüğüdür. Yükleme sorulan ilk ''ne'' sorusu özneyi, özneden sonraki ''ne'' sorusu belirtisiz nesneyi buldurur.

Kafama taş düştü. / Ne düştü? / taş / özne
Kafama taş attı. / Kim attı? / o / özne; Ne attı? / taş / belirtisiz nesne

Aktarma cümlesi (iç cümle) nedir?

Kaynaşık-bileşik cümlelerde temel cümlenin nesnesi olan cümlelere aktarma cümlesi denir. Aktarma cümleleri cümlede iki virgül arasında gösterilebileceği gibi tırnak içinde de verilebilir.

Zavallı memur o gün bana, siz bugün çok mu yoruldunuz, demişti.
Zavalı memur o gün bana: ''Siz bugün çok mu yoruldunuz?'' demişti.

Nesneyi bulduran soru sözcükleri nelerdir?

Nesneler ya yalın haldedir ya da ismin i halindedir. Yalın haldeki nesnelere belirtisiz nesne, i halindeki nesnelere belirtili nesne denir.

Belirtisiz nesne, ''ne''; belirtili nesne ''neyi'', ''kimi'', ''nereyi'' sorularıyla bulunur.

Ablası kazak almış Ayşen'e. / ne / kazak

Çantayı emanete bıraktık. / neyi / çantayı
Sizi hep sevdim, seveceğim. / kimi / sizi
İzmir'i çok özlemiş. / nereyi / İzmir'i