Açıklamalı özne nedir?

Hangi cümlelerde hangi özne bulunur? - Kamil Baki

Gerçek Özne: İşi yapan özne.

Etken, dönüşlü, işteş çatılı eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde bulunur.

Ayhan yarın İstanbul'a gidecek. / Ayhan-gerçek özne / yüklem-etken eylem

Ayşe odasına gidip süslendi. / Ayşe-gerçek özne / yüklem-dönüşlü eylem

Arif ile Hüseyin dövüşmüş. / Arif ile Hüseyin-gerçek özne / yüklem işteş eylem


Sözde Özne: İşten etkilen özne

Edilgen-geçişli eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde bulunur.

Dün çocuklar Ankara'ya gönderildi. / çocuklar-sözde özne / yüklem-edilgen eylem


Örtülü Özne: Zarf tümleci içinde yer alan özne

Edilgen eylemlerim yüklem olduğu cümlelerde bulunur.

İdare tarafından sınavlar ertelendi. / idare tarafından-örtülü özne / yüklem-edilgen eylem


Gizli Özne: Söylenmemiş özne

Etken, edilgen, dönüşlü, ve işteş çatılı eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde bulunur.

Yarın sizi arayacak. / o-gizli özne / yüklem-etken eylem

Rahatsızlanınca hemen eve gönderilmiş. / o-gizli özne / yüklem edilgen eylem

Not: Edilgen, dönüşlü, işteş eylemlerin yüklem olduğu cümlelerdeki gizli özne, gerçek öznedir. Edilgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerdeki gizli özneler ise sözde öznedir.

Gizli özne ile sözde özne arasında ne fark vardır? - Kamil Baki

Gizli özne, söylenmemiş öznedir. Sözde özne ise özne gibi görünen nesnedir.

Gizli özne (söylenmemiş özne) gerçek özne(işi yapan özne) olabileceği gibi sözde özne (işten etkilenen özne) de olabilir. Başka bir söyleyişle gizli özne, işi yapan özne ise gerçek özne, işten etkilenen özne ise sözde öznedir.

Aynanın karşısına geçip süslendi. / o-gizli özne-gerçek özne (işi yapan)
Bu konuda defalarca uyarıldı. / o-gizli özne-sözde özne (işten etkilenen)


Gerçek Özne

Etken, dönüşlü ve işteş çatılı eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde işi yapan öznelere gerçek özne denir.

Yılmaz biraz önce eve gitti. / Yılmaz-işi yapan-gerçek özne
Kitap her insanı aydınlatır. / kitap-işi yapan-gerçek özne
Biz giyindik, sizi beliyoruz. / biz-işi yapan-gerçek özne

Sözde Özne

Edilgen çatılı eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde gerçek özne (işi yapan) belli olmadığı için bu cümlelerde nesne özne gibi görünür. Edilgen çatılı eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde özne gibi görünen nesnelere sözde özne denir.

Yılmaz biraz önce eve çağrıldı. / Yılmaz-işten etkilenen-sözde özne
Uygar toplumlarda kitap baş tacı edilir. /kitap-işten etkilenen-sözde özne
O toplantıya biz de davet edildik. / biz-işten etkilenen-sözde özne

Adlar cümlede yüklem olabilir mi? - Kamil Baki

Adlar ek-eylem aldıklarında cümlede yüklem olabilirler.

Büyük ablası da öğretmenmiş. / öğtretmen-ad, (i)miş-ek-eylem
Dün sizi telefonla arayan Ahmet'dir. / Ahmet-ad, -dir-ek-eylem
Bu zavallıları bu hale getiren korkuydu. / korku-ad, (i)di-ek-eylem

Not: Yüklemi ek-eylemle çekimlenmiş ad soylu bir sözcük ya da söz öbeği olan cümlelere ad cümlesi denir.

Zarf tümleci nedir nasıl bulunur? - Kamil Baki

Cümlenin ögeleri belli bir sıra içinde bulunur. Önce temel öge olan yüklem ve özne bulunur. Daha sonra yardımcı ögeler (tümleçler) bulunur.

Zarf tümleci (belirteç tümleci): Yüklemi durum, zaman, miktar, yer-yön... bakımından tamamlayan tümleçlerdir.

Yükleme nasıl, ne zaman, ne kadar, nereye, niçin (ne diye, niye, neden) soruları yöneltilerek bulunur.

Eve yürüyerek gitmişler. / nasıl-yürüyerek-zarf tümleci
Dün sizi iki defa aradık. / ne zaman-dün-zarf tümleci
Çok mu beklettim sizi? / ne kadar-çok-zarf tümleci
Konuyu bilmediğim için soruları yanıtlayamadım. / niçin-konuyu bilmediğim için-zarf tümleci
Annemler yukarı çıktı. / nereye-yukarı-zarf tümleci

Not: Nereye sorusuna yanıt veren öge yalın haldeyse zaf tümleci, e halindeyse dolaylı tümleçtir.

Nesne nedir nasıl bulunur? - Kamil Baki

Cümlenin ögeleri belli bir sıra içinde bulunur. Önce temel öge olan yüklem ve özne bulunur. Daha sonra yardımcı ögeler (tümleçler) bulunur.

Nesne (düz tümleç): Öznenin yaptığı işten doğrudan etkilenen ya da eyleme konu olan cümlenin yardımcı ögesidir.

Nesneler ya yalın halde ya da ismin i halindedir. Yalın haldeki nesnelere belirtisiz nesne, i halindeki nesnelere ise belirtili nesne denir.

Belirtisiz nesneler yükleme sorulan ne, belirtili nesneler ise neyi, kimi, nereyi soruları yöneltilerek bulunur.

Sana güncel bir kitap vereyim. / ne-güncel bir kitap- belirtisiz nesne

Selda'yı çok ama çok seviyoruz. / kimi-Selda'yı- belirtili nesne
Mavi çantayı sana vereyim. / neyi-mavi çantayı-belirtili nesne
Ankara'yı pek sevmiyormuş. / nereyi-Ankara'yı-belirtili nesne

Dolaylı tümleç nedir nasıl bulunur?

Cümlenin ögeleri nasıl bulunur? - Kamil Baki

Cümlenin ögeleri belli bir sıra içinde bulunur. Önce temel öge olan yüklem ve özne bulunur. Daha sonra yardımcı ögeler (tümleçler) bulunur.

Yüklem: Cümlede yargı bildiren çekimli bir eylem ya da ek-eylemle çekimlenmiş ad soylu bir sözcük ya da söz öbeğidir.

Önümüzdeki hafta seni ararım. / çekimli eylem
Büyük ablası da öğretmenmiş. / ek-eylemle çekimlenmiş ad

Yüklem kurallı cümlelerde sonda, devrik cümlelerde başta ya da ortadadır.

Seni andım dün gece.
Sensin içimdeki yangının tek nedeni.

Yüklem birden çok sözcükten (ad tamlaması, sıfat tamlaması, deyim, ikileme, birleşik eylem...) oluşabilir.

Ağaçtaki erikler, kırmızı kırmızıydı. / ikileme
Çocuğum istediği basit bir oyuncaktı. / sıfat tamlaması
En son sığınacağı yer babasının eviydi. / ad tamlaması
O şehirde çok mutlu olmuştuk. / birleşik eylem
Yine küplere binecek annen. / deyim

Yüklem doğru olarak bulunduktan sonra özne bulunur.

Özne: Yüklemle belirtilen işi, hareketi yapan, gerçekleştiren varlıktır. Özneler daima yalın haldedir, yükleme sorulan kim ya da ne sorusuna yanıt verir.

Sizi Ayşe Hanım aramış. / arayan kim
Bina önümüzdeki ay biter. / biten ne

Bazı cümlelerde özne, biliniyorsa, söylenmez. Bu türden öznelere gizli özne denir.

Kapıyı lütfen kapatın. / siz-gizli özne
Kitaplarınızı yarın gönderiyorum. / ben-gizli özne
Seni de geziye götürecekler. / onlar-gizli özne

Ad cümlelerinde  özne yapan değil olandır. Bu tür cümlelerde yüklem öznenin ne olduğunu belirtir.

Babam iyi bir doktordur. / olan kim-babam
Dayanıklı bir malzemedir beton. / olan ne-beton

Yüklem ve özne bulunduktan sonra tümleçler (nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci, edatlı tümleç) bulunabilir.

Nesne (düz tümleç): Öznenin yaptığı işten doğrudan etkilenen ya da eyleme konu olan cümlenin yardımcı ögesidir.

Nesneler ya yalın halde ya da ismin i halindedir.Yalın haldeki nesnelere belirtisiz nesne, i halindeki nesnelere ise belirtili nesne denir.

Belirtisiz nesneler yükleme sorulan ne, belirtili nesneler ise neyi, kimi, nereyi soruları yöneltilerek bulunur.

Sana güncel bir kitap vereyim. / ne-güncel bir kitap- belirtisiz nesne

Selda'yı çok ama çok seviyoruz. / kimi-Selda'yı- belirtili nesne
Mavi çantayı sana vereyim. / neyi-mavi çantayı-belirtili nesne
Ankara'yı pek sevmiyormuş. / nereyi-Ankara'yı-belirtili nesne

Dolaylı tümleç (yer tümleyici): e, de, ya da den halindeki cümlenin yardımcı ögesidir.

Aldığı eke göre yönelmeli (e), kalmalı (de), çıkmalı (den) dolaylı tümleç adlandırılır.

Yönelmeli dolaylı tümleç: Yükleme neye, kime, nereye soruları yöneltilerek bulunur.

Herkes seni bana soruyor. / kime-bana-yönelmeli dolaylı tümleç
Bu çiçeği bu kumaşa işleyelim. / neye-bu kumaşa-yönelmeli dolaylı tümleç

Kalmalı dolaylı tümleç: Yükleme nede, kimde, nerede soruları yöneltilerek bulunur.

Köyde yaşıyor halamlar. / nerede-köyde-kalmalı dolaylı tümleç
Yarın Serdar'da kalacakmışız. / kimde-Serdar'da-kalmalı dolaylı tümleç

Çıkmalı dolaylı tümleç: Yükleme neden, kimden, nereden soruları yöneltilerek bulunur.

Çarşıdan geldik biraz önce. / nereden-köyden-çıkmalı dolaylı tümleç
Bu kitabı da Mehmet'ten aldım. / kimden-Mehmet'ten-çıkmalı dolaylı tümleç
Çorbadan yemiş de böyle olmuş. / neden-çorbadan-çıkmalı dolaylı tümleç


Zarf tümleci (belirteç tümleci): Yüklemi durum, zaman, miktar, yer-yön... bakımından tamamlayan tümleçlerdir.

Yükleme nasıl, ne zaman, ne kadar, nereye, niçin (ne diye, niye, neden) soruları yöneltilerek bulunur.

Eve yürüyerek gitmişler. / nasıl-yürüyerek-zarf tümleci
Dün sizi iki defa aradık. / ne zaman-dün-zarf tümleci
Çok mu beklettim sizi? / ne kadar-çok-zarf tümleci
Konuyu bilmediğim için soruları yanıtlayamadım. / niçin-konuyu bilmediğim için-zarf tümleci
Annemler yukarı çıktı. / nereye-yukarı-zarf tümleci

Not: Nereye sorusuna yanıt veren öge yalın haldeyse zaf tümleci, e halindeyse dolaylı tümleçtir.

Edat (ilgeç) tümleci: Bir soru sözcüğü bir edatla öbekleşiyorsa yanıt veren öge edat tümlecidir.

Okula babamla gittik. / kim ile / babamla / edat tümleci
İzmir'e araba ile gideceğiz. / ne ile / araba ile / edat tümleci

Örtülü özne nedir?

Zamirler yüklem olabilir mi?

Zamirler ek-eylem aldıklarında yüklem olabilirler.

Böyle davranmam gerektiğini söyleyen kendisiydi. / zamir-yüklem
Olay yaratan odur. / zamir-yüklem
İstedeği buymuş. / zamir-yüklem 

Ne sorusu hangi ögeyi sorusu buldurur? - Kamil Baki

Ne sorusu hem özneyi hem de belirtisiz nesneyi bulduran bir soru sözcüğüdür?

Yükleme sorulan ilk ''ne'' sorusu özneyi, özneden sonraki ''ne'' sorusu ise belirtisiz nesneyi buldurur.

Başıma taş düştü. / ne düştü / taş / özne

Başıma taş attı. / kim attı / o / özne, / ne attı / taş / belirtisiz nesne

Zamirler yüklem olabilir mi?

Zamirler, ek-eylem aldıklarında cümlede yüklem görevi üstlenirler.

Böyle davranmam gerektiğini söyleyen kendisiydi. / zamir-yüklem
Çocuklara yardım eden oymuş. / zamir-yüklem
Bunları söyleyen kesinlikle odur. / zamir-yüklem
Bunları yapan sensen sana yardım etmem. / zamir- yüklem (yan-cümle)

Ne sözcüğü hangi ögeyi buldurur? - Kamil Baki

''Ne'' sözcüğü hem özneyi hem de belirtisiz nesneyi bulduran bir soru sözcüğüdür. Yükleme sorulan ilk ''ne'' sorusu özneyi, özneden sonraki ''ne'' sorusu belirtisiz nesneyi buldurur.

Kafama taş düştü. / Ne düştü? / taş / özne
Kafama taş attı. / Kim attı? / o / özne; Ne attı? / taş / belirtisiz nesne

Yardımcı ögeler nelerdir? - Kamil Baki

Bir cümlede bulunması zorunlu olmayan (temel ögeler dışındaki ögeler) ögelere yardımcı öge denir. Bu ögeler cümlenin kapsamını genişleten ögelerdir.

Yardımcı ögeler:

Nesne (düz tümleç)
Dolaylı tümleç (yer tamamlayıcı)
Zarf tümleci (belirteç tümleci)
Edat tümleci (ilgeç tümleci)