Cümlenin ögeleri belli bir sıra içinde bulunur. Önce temel öge olan
yüklem ve
özne bulunur. Daha
sonra yardımcı ögeler (tümleçler) bulunur.
Yüklem: Cümlede yargı bildiren çekimli bir eylem ya da
ek-eylemle çekimlenmiş ad soylu bir
sözcük ya da söz öbeğidir.
Önümüzdeki hafta seni
ararım. / çekimli eylem
Büyük ablası da
öğretmenmiş. / ek-eylemle çekimlenmiş ad
Yüklem kurallı cümlelerde sonda, devrik
cümlelerde başta ya da ortadadır.
Seni andım dün gece.
Sensin içimdeki yangının tek nedeni.
Yüklem birden çok sözcükten (ad tamlaması, sıfat tamlaması, deyim,
ikileme, birleşik eylem...) oluşabilir.
Ağaçtaki erikler,
kırmızı kırmızıydı. / ikileme
Çocuğum istediği
basit bir oyuncaktı. / sıfat tamlaması
En son sığınacağı yer
babasının eviydi. / ad tamlaması
O şehirde çok
mutlu olmuştuk. / birleşik eylem
Yine küplere binecek annen. / deyim
Yüklem doğru olarak bulunduktan sonra
özne bulunur.
Özne: Yüklemle belirtilen işi, hareketi yapan, gerçekleştiren
varlıktır. Özneler daima yalın haldedir,
yükleme sorulan kim ya da ne sorusuna yanıt verir.
Sizi Ayşe Hanım aramış. / arayan kim
Bina önümüzdeki ay biter. / biten ne
Bazı cümlelerde özne, biliniyorsa, söylenmez. Bu türden öznelere
gizli özne denir.
Kapıyı lütfen
kapatın. / siz-gizli özne
Kitaplarınızı yarın
gönderiyorum. / ben-gizli özne
Seni de geziye
götürecekler. / onlar-gizli özne
Ad cümlelerinde
özne yapan değil olandır. Bu tür cümlelerde
yüklem öznenin ne olduğunu belirtir.
Babam iyi bir doktordur. / olan kim-babam
Dayanıklı bir malzemedir beton. / olan ne-beton
Yüklem ve özne bulunduktan sonra tümleçler
(nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci, edatlı tümleç) bulunabilir.
Nesne (düz tümleç): Öznenin yaptığı işten doğrudan etkilenen ya da eyleme konu olan cümlenin
yardımcı ögesidir.
Nesneler ya yalın halde ya da ismin i halindedir.Yalın haldeki nesnelere
belirtisiz nesne, i halindeki
nesnelere ise
belirtili nesne denir.
Belirtisiz nesneler yükleme sorulan
ne,
belirtili nesneler ise
neyi, kimi, nereyi soruları
yöneltilerek bulunur.
Sana güncel bir kitap vereyim. / ne-güncel bir kitap- belirtisiz nesne
Selda'yı çok ama çok seviyoruz. / kimi-Selda'yı- belirtili nesne
Mavi çantayı sana vereyim. / neyi-mavi çantayı-belirtili nesne
Ankara'yı pek sevmiyormuş. / nereyi-Ankara'yı-belirtili nesne
Dolaylı tümleç (yer tümleyici): e, de, ya da den halindeki cümlenin yardımcı ögesidir.
Aldığı eke göre yönelmeli (e), kalmalı (de), çıkmalı (den) dolaylı tümleç adlandırılır.
Yönelmeli dolaylı tümleç: Yükleme neye, kime,
nereye soruları yöneltilerek bulunur.
Herkes seni bana soruyor. / kime-bana-yönelmeli dolaylı tümleç
Bu çiçeği bu kumaşa işleyelim. / neye-bu kumaşa-yönelmeli dolaylı tümleç
Kalmalı dolaylı tümleç: Yükleme nede, kimde, nerede soruları yöneltilerek bulunur.
Köyde yaşıyor halamlar. / nerede-köyde-kalmalı dolaylı tümleç
Yarın Serdar'da kalacakmışız. / kimde-Serdar'da-kalmalı dolaylı tümleç
Çıkmalı dolaylı tümleç: Yükleme neden, kimden,
nereden soruları yöneltilerek bulunur.
Çarşıdan geldik biraz önce. / nereden-köyden-çıkmalı dolaylı tümleç
Bu kitabı da Mehmet'ten aldım. / kimden-Mehmet'ten-çıkmalı dolaylı tümleç
Çorbadan yemiş de böyle olmuş. / neden-çorbadan-çıkmalı dolaylı tümleç
Zarf tümleci (belirteç tümleci): Yüklemi durum, zaman, miktar, yer-yön...
bakımından tamamlayan tümleçlerdir.
Yükleme nasıl, ne zaman, ne kadar, nereye, niçin
(ne diye, niye, neden) soruları yöneltilerek bulunur.
Eve yürüyerek gitmişler. / nasıl-yürüyerek-zarf tümleci
Dün sizi iki defa aradık. / ne zaman-dün-zarf tümleci
Çok mu beklettim sizi? / ne kadar-çok-zarf tümleci
Konuyu bilmediğim için soruları yanıtlayamadım. / niçin-konuyu bilmediğim için-zarf tümleci
Annemler yukarı çıktı. / nereye-yukarı-zarf tümleci
Not: Nereye sorusuna yanıt veren öge yalın haldeyse zaf tümleci,
e halindeyse dolaylı tümleçtir.
Edat (ilgeç) tümleci: Bir soru sözcüğü bir edatla öbekleşiyorsa yanıt veren öge edat tümlecidir.
Okula babamla gittik. / kim ile / babamla / edat tümleci
İzmir'e araba ile gideceğiz. / ne ile / araba ile / edat tümleci
