Birlik sözcüğü yapı bakımından nasıl bir sözcüktür? - Kamil Baki

 

"Birlik" sözcüğü "bir" sözcüğünden "-lik" ekiyle türetilmiş bir sözcüktür. "-lik" eki isimden isim türeten bir yapım ekidir.

"Bir" sözcüğününden türetilen "birlik" sözcüğü "bir olma durumu" anlamIı ifade etmektedir.

Sözcüğün bu temel anlamı çerçevesinde  "bir arada olma", "bağlılık ve üslup benzerliği", "belli bir topluluğun kararlarının korumak için kurulmuş dernek", "bölük, tabur, alay vb. bir bütün sayılan topluluk", "konunun bir ana düşünce çevresinde toplanması"... gibi yeni anlamları oluşmuştur.

Kahvaltı sözcüğü yapı bakımından nasıl bir sözcüktür? - Kamil Baki

 

"Kahvaltı" sözcüğü yapı bakımından birleşik bir sözcüktür. "kahve" ve "altı" sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Birleşme sırasında ses aşınması meydana gelmiştir.

kahve-altı > kahvaltı

"Nasıl (ne-asıl), niçin (ne-için), cumartesi (cuma-ertesi), sütlaç (sütlü-aş)" sözcükleri de aşınma yoluyla oluşmuş birleşik sözcüklerdir.

birsorubiryanıt

Eylemlerde (fiil) Basit ve Birleşik Zaman -Kamil Baki

Basit zaman, tek zaman ya da tek kip demektir.

Basit zamanlı eylemler:

gel-di / görülen (di'li ) geçmiş zaman
gel-miş / öğrenilen (miş'li) geçmiş zaman
gel-iyor / şimdiki zaman
gel-ecek / gelecek zaman
gel-ir / geniş zaman

gel-se / dilek-şart kipi
gel-e / istek kipi
gel-meli / gereklilik kipi
gel- / emir kipi

Not: ''Emir kipi''nin kip eki yoktur.

Yapısında iki kip eki olan eylemlere birleşik zamanlı eylem denir.

gel-iyor-du / şimdiki zamanın hikayesi
gel-ecek-miş / gelecek zamanın rivayeti
gel-ir-se / geniş zamanın şartı

gel-se-y-di / dilek-şart kipinin hikayesi
gel-e-y-miş / istek kipinin rivayeti
gel-meli-y-se / gereklilik kipinin şartı

Not: ''Birleşik zamanlı eylemler''de ikinci kip eki ek-eylemdir. Ek-eylemin di'li geçmiş zamanı (-idi) hikaye birleşik, miş'li geçmiş zamanı (-imiş) rivayet birleşik, şartı (-ise) şart birleşik zamanını oluşturur.

Ek-eylem ve Ek-eylemin İşlevleri

Basit zamanlı eylemlere gelerek birleşik zamanlı eylemleri oluşturan, ad soylu sözcüklere gelerek yargı gücü kazandıran (yüklem) eklere ek-eylem denir.

Basit zamanlı eylemlere -idi (ek-eylemin dili geçmiş zamanı), -imiş (ek-eylemin mişli geçmiş zamanı), -ise (ek-eylemin şartı) eklerinden biri getirilerek birleşik zamanlı eylemler oluşturulur. -idi hikaye birleşik, -imiş rivayet birleşik, -ise şart birleşik zamanını oluşturur.

gel-miş-idi / gel-miş-ti / mişli geçmiş zamanın hikayesi
gel-iyor-imiş /gel-iyor-muş / şimdiki zamanın rivayeti
gel-ecek-ise / gel-ecek-se / gelecek zamanın şartı
gel-ir-idi / gel-ir-di / geniş zamanın hikayesi
gel-se-imiş / gel-se-y-miş / dilek şart kipinin rivayeti
gel-e-idi / gel-e-y-di / istek kipinin hikayesi
gel-meli-imiş /gel-meli-y-miş / gereklilik kipinin rivayeti

Ek-eylem ekleri (-idi, -imiş, -ise, -dir) ad soylu sözcüklere yargı gücü kazandırarak bu sözcüklerin yüklem olarak kullanılmalarını sağlarlar.

öğretmen-idi / öğretmen-di / ek-eylemin dili geçmiş zamanı
öğretmen-imiş / öğretmen-miş / ek-eylemin mişli geçmiş zamanı
öğretmen-ise / öğretmen-se / ek-eylemin şartı
öğretmen-(dir) / ek-eylemin geniş zamanı

 Not:

Ek-eylemin geniş zamanının özel bir çekimi vardır.

öğretmen-im
öğretmen-sin
öğretmen-(dir)
öğretmen-iz
öğretmen-siniz
öğretmen-dirler

Ek-eylemin geniş zaman 3. tekil kişi eki (-dir) çoğu zaman söylenmez.

Teyzem, öğretmen.(dir)

Addan türemiş sıfat nedir?

Birleşik sıfat nedir?

Eylemden türemiş sıfat nedir?

Basit yapılı sıfat nedir?

Türemiş sözcük nedir?

Birleşik sözcüklerde neden ünlü uyumu aranmaz?

Eylemden türemiş eylem nedir?

Kurallı birleşik sıfatlar nasıl yapılır?

Sıfatlarda pekiştirme nasıl yapılır?