Özel birleşik eylemler nasıl yazılır? - Kamil Baki

Özel birleşik eylemler, daima bitişik yazılır.

Bu soruları sen de çözebilirsin. (yeterlilik eylemi)

Şuraları temizleyiverin bugün. (tezlik eylemi)

Küçük çocuk düşeyazdı biraz önce. (yaklaşma eylemi)

Siz gidedurun, ben geliyorum. (sürerlik eylemi)

Bakakalırım hep akıp giden bulutların ardından. (sürerlik eylemi)

Bu olaylar eskiden beri süregeliyor sanırım. (sürerlik eylemi)

Eylemsiler yargı bildirir mi? - Kamil Baki

Eylemsiler eylemlerden türeyen ve yan cümle kuran sözcüklerdir. Aynı zamanda kurdukları yan cümlenin de yüklemidirler.

Bir cümlede yargi sayısını belirlemek için cümledeki eylemsi sayısına ve yüklem sayısına bakmak gerekir.

Yan cümle sayısını belirlemek için ise eylemsi sayısına bakmak gerekir.

Örnek

Gel-en gid-en-i aratır.

Yargı sayısı: 3 (gelmek, gitmek, aratmak)

Yan cümle sayısı: 2 (gelmek, gitmek)

Eylemsi sayısı: 2

Emlemsilerin türü: sıfat-fiil, sıfat-fiil

Örnek

Kitap okumak istediğini öğretmene söylemek bu kadar zor mu?

Yargı sayısı: 4 (okumak, istemek, söylemek, zor)

Yan cümle sayısı: 3 (okumak, istemek, söylemek)

Eylemsi sayısı: 3

Emlemsilerin türü: isim-fiil, sıfat-fiil, isim-fiil

Örnek

Eve varınca söyleyecektim İstanbul'a gitmeyeceğimi.

Yargı sayısı: 3 (varmak, söylemek, gitmemek)

Yan cümle sayısı: 2 (varmak, gitmemek)

Eylemsi sayısı: 2

Emlemsilerin türü: zarf-fiil, sıfat-fiil

Dönüşlü Eylemler ve Dönüşlü Eylemlerin Özellikleri

Eylemlerde (fiil) Basit ve Birleşik Zaman -Kamil Baki

Basit zaman, tek zaman ya da tek kip demektir.

Basit zamanlı eylemler:

gel-di / görülen (di'li ) geçmiş zaman
gel-miş / öğrenilen (miş'li) geçmiş zaman
gel-iyor / şimdiki zaman
gel-ecek / gelecek zaman
gel-ir / geniş zaman

gel-se / dilek-şart kipi
gel-e / istek kipi
gel-meli / gereklilik kipi
gel- / emir kipi

Not: ''Emir kipi''nin kip eki yoktur.

Yapısında iki kip eki olan eylemlere birleşik zamanlı eylem denir.

gel-iyor-du / şimdiki zamanın hikayesi
gel-ecek-miş / gelecek zamanın rivayeti
gel-ir-se / geniş zamanın şartı

gel-se-y-di / dilek-şart kipinin hikayesi
gel-e-y-miş / istek kipinin rivayeti
gel-meli-y-se / gereklilik kipinin şartı

Not: ''Birleşik zamanlı eylemler''de ikinci kip eki ek-eylemdir. Ek-eylemin di'li geçmiş zamanı (-idi) hikaye birleşik, miş'li geçmiş zamanı (-imiş) rivayet birleşik, şartı (-ise) şart birleşik zamanını oluşturur.

Ek-eylem ve Ek-eylemin İşlevleri

Basit zamanlı eylemlere gelerek birleşik zamanlı eylemleri oluşturan, ad soylu sözcüklere gelerek yargı gücü kazandıran (yüklem) eklere ek-eylem denir.

Basit zamanlı eylemlere -idi (ek-eylemin dili geçmiş zamanı), -imiş (ek-eylemin mişli geçmiş zamanı), -ise (ek-eylemin şartı) eklerinden biri getirilerek birleşik zamanlı eylemler oluşturulur. -idi hikaye birleşik, -imiş rivayet birleşik, -ise şart birleşik zamanını oluşturur.

gel-miş-idi / gel-miş-ti / mişli geçmiş zamanın hikayesi
gel-iyor-imiş /gel-iyor-muş / şimdiki zamanın rivayeti
gel-ecek-ise / gel-ecek-se / gelecek zamanın şartı
gel-ir-idi / gel-ir-di / geniş zamanın hikayesi
gel-se-imiş / gel-se-y-miş / dilek şart kipinin rivayeti
gel-e-idi / gel-e-y-di / istek kipinin hikayesi
gel-meli-imiş /gel-meli-y-miş / gereklilik kipinin rivayeti

Ek-eylem ekleri (-idi, -imiş, -ise, -dir) ad soylu sözcüklere yargı gücü kazandırarak bu sözcüklerin yüklem olarak kullanılmalarını sağlarlar.

öğretmen-idi / öğretmen-di / ek-eylemin dili geçmiş zamanı
öğretmen-imiş / öğretmen-miş / ek-eylemin mişli geçmiş zamanı
öğretmen-ise / öğretmen-se / ek-eylemin şartı
öğretmen-(dir) / ek-eylemin geniş zamanı

 Not:

Ek-eylemin geniş zamanının özel bir çekimi vardır.

öğretmen-im
öğretmen-sin
öğretmen-(dir)
öğretmen-iz
öğretmen-siniz
öğretmen-dirler

Ek-eylemin geniş zaman 3. tekil kişi eki (-dir) çoğu zaman söylenmez.

Teyzem, öğretmen.(dir)

Yansıma Sözcükler ve Yansımadan Türemiş Ad ve Eylemler

''Birleşik yapılı, birleşik zamanlı eylem (fiil)'' nedir?

Birden çok sözcükten oluşmuş ve birden çok kip eki almış eylemlere birleşik yapılı, birleşik zamanlı eylem denir.

Deprem olacağını hepimiz hisset-miş-ti-k / miş'li geçmiş zamanın hikayesi

                             birleşik yapı   birleşik zaman

Eylem çekim ekleri nelerdir?

Birleşik yapılı birleşik zamanlı eylem (fiil) nedir?

Sözde özne hangi cümlelerde olur?

Edilgen geçişli eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde gerçek özne olmadığı içi nesne görevindeki sözcükler özne gibi görünür. Bu türden öznelere sözde özne denir.

Kapılar saat üçte açılacak. / edilgen-geçişli
Bomba ihbarı yüzünden salon boşaltıldı. /edilgen-geçişli
Geçen hafta yarışmacılar görüşmeye çağrıldı. /edilgen-geçişli
Hak ettiği para imza karşılığında Erdal'a ödendi. /edilgen-geçişli

Not: Edilgen geçişsiz eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde gerçek özne de sözde özne de bulunmaz bu tür eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde özne belirsizdir.

Kampta her zaman erken yatılırmış. / özne belirsiz
Eskiden bu şiltelerin üzerinde oturulurdu. / özne belirsiz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözde özne kullanılmıştır?

A) Sizi hem anlamıyor, hem de size yalan söylüyor.
B) Deprem başlayınca çocuklar sakin bir şekilde bahçeye çıkarılmış.
C) Sabahleyin yıkadığım çamaşırlar çok kısa sürede kurudu.
D) Yolculuk iki ay önce burada başlamıştı, yine burada bitti.
E) Biz bizimle olmak isteyenlerle yolumuza devam edelim.

Doğru yanıt: B

Çocuklar işi yapan değil, işten etkilenen durumunda. İş bir başkası tarafından yapılmakta, yüklemde    -il çatı değiştirme eki var.

Yardımcı eylem nedir?

Etmek eylemek olmak sözcükleri eylem olarak kullanılabilir mi?

Eylemsiler eylem midir?

Eylem soylu sözcükler nelerdir?

Ek-eylem (ek-fiil) nedir?

Basit  zamanlı eylemlere gelerek birleşik zamanlı eylemleri oluşturan, ad soylu sözcüklere gelerek yargı gücü kazandıran (yüklem) eklere ek-eylem denir.

Basit zamanlı eylem ( yapısında bir kip eki bulunan eylemler)

gel-di / görülen geçmiş zaman
gel-miş / öğrenilen geçmiş zaman
gel-iyor / şimdiki zaman
gel-ecek / gelecek zaman
gel-ir / geniş zaman
gel-se / dilek-şart kipi
gel-e / istek kipi
gel-meli / gereklilik kipi
gel / emir kipi

Basit zamanlı eylemlere -idi (ek-eylemin dili geçmiş zamanı), -imiş (ek-eylemin mişli geçmiş zamanı), -ise (ek-eylemin şartı) eklerinden biri getirilerek birleşik zamanlı eylemler oluşturulur. -idi hikaye birleşik, -imiş rivayet birleşik, -ise şart birleşik zamanını oluşturur.

gel-miş-idi / gel-miş-ti / mişli geçmiş zamanın hikayesi
gel-iyor-imiş /gel-iyor-muş / şimdiki zamanın rivayeti
gel-ecek-ise / gel-ecek-se / gelecek zamanın şartı
gel-ir-idi / gel-ir-di / geniş zamanın hikayesi
gel-se-imiş / gel-se-y-miş / dilek şart kipinin rivayeti
gel-e-idi / gel-e-y-di / istek kipinin hikayesi
gel-meli-imiş /gel-meli-y-miş / gereklilik kipinin rivayeti

Ek-eylem ekleri (-idi, -imiş, -ise, -dir) ad soylu sözcüklere yargı gücü kazandırarak bu sözcüklerin yüklem olarak kullanılmalarını sağlarlar.

öğretmen-idi / öğretmen-di / ek-eylemin dili geçmiş zamanı
öğretmen-imiş / öğretmen-miş / ek-eylemin mişli geçmiş zamanı
öğretmen-ise / öğretmen-se / ek-eylemin şartı
öğretmen-(dir) / ek-eylemin geniş zamanı

 Not:

Ek-eylemin geniş zamanının özel bir çekimi vardır.

öğretmen-im
öğretmen-sin
öğretmen-(dir)
öğretmen-iz
öğretmen-siniz
öğretmen-dirler

Ek-eylemin geniş zaman 3. tekil kişi eki (-dir) çoğu zaman söylenmez.

Teyzem, öğretmen.(dir)

Ek-eylemin işlevleri nelerdir?

Ek-eylemin iki işlevi vardır:

1) Birleşik Zamanlı Eylemleri Oluşturmak

Basit zamanlı eylemlere -idi (ek-eylemin dili geçmiş zamanı), -imiş (ek-eylemin mişli geçmiş zamanı), -ise (ek-eylemin şartı) eklerinden biri getirilerek birleşik zamanlı eylemler oluşturulur. -idi hikaye birleşik, -imiş rivayet birleşik, -ise şart birleşik zamanını oluşturur.

gel-miş-idi > gel-miş-ti / mişli geçmiş zamanın hikayesi
gel-iyor-imiş > gel-iyor-muş / şimdiki zamanın rivayeti
gel-ecek-ise > gel-ecek-se / gelecek zamanın şartı
gel-ir-idi > gel-ir-di / geniş zamanın hikayesi
gel-se-imiş > gel-se-y-miş / dilek şart kipinin rivayeti
gel-e-idi > gel-e-y-di / istek kipinin hikayesi
gel-meli-imiş > gel-meli-y-miş / gereklilik kipinin rivayeti

2) Ad Soylu Sözcüklerin Yüklem Olmasını Sağlamak

Ek-eylem ekleri (-idi, -imiş, -ise, -dir) ad soylu sözcüklere yargı gücü kazandırarak bu sözcüklerin yüklem olarak kullanılmalarını sağlarlar.

öğretmen-idi >öğretmen-di / ek-eylemin dili geçmiş zamanı
öğretmen-imiş > öğretmen-miş / ek-eylemin mişli geçmiş zamanı
öğretmen-ise > öğretmen-se / ek-eylemin şartı
öğretmen-(dir) ek-eylemin geniş zamanı

 Not:

1) Ek-eylemin geniş zamanının özel bir çekimi vardır:

öğretmen-im
öğretmen-sin
öğretmen-(dir)
öğretmen-iz
öğretmen-siniz
öğretmen-dirler

2) Ek-eylemin geniş zaman 3. tekil kişi eki (-dir) çoğu zaman söylenmez.

Teyzem, öğretmen.(dir)

Eylemsi öbeği nedir?

Eylemlerde anlam ve kip kayması nedir?