Başarı Bilmekle Değil, Anlamakla Başlar: PISA’nın İşaret Ettiği Gerçek - Kamil Baki

Başarının ilk şartı nedir?

Daha çok bilgi mi?
Daha fazla ders saati mi?
Daha çok test çözmek mi?
Daha ağır müfredatlar mı?

Belki bunların hepsinin eğitimde büyük veya küçük bir yeri vardır. Ama bütün bunlardan önce gelen, başka bir önemli beceri vardır: "Anlamak"

Bir bilgiyi anlamadan öğrenmek mümkündür. Ezberlemek mümkündür. Sorunun doğru cevabını bulmak mümkündür.

Fakat bilgiyi anlamlandırmadan onu başka bir durumda kullanmak, farklı bilgilerle ilişkilendirmek, doğru ile yanlışı ayırt etmek ve gerçek hayattaki bir probleme uygulamak çok daha zor hatta mümkün değildir.

İşte çağdaş eğitim anlayışının önemli bir bölümü de budur.

"Çocuğa ne kadar bilgi yüklediğimizden çok, yüklediğimiz bilgiyi çocuğun ne kadar anlayabildiğine bakmak..."

"PISA’nın saptamaya çalıştığı önemli gerçek de işte budur."

PISA’nın temel amacı, 15 yaşındaki öğrencilerin okulda edindikleri bilgi ve becerileri gerçek yaşamda karşılaşabilecekleri durumlarda ne ölçüde kullanabildiklerini değerlendirmektir.

PISA’nın 2022 değerlendirme çerçevesinde okuma becerisi; metni anlamanın yanında metni kullanma, değerlendirme, üzerinde düşünme ve metinle etkileşim kurma becerilerini kapsıyor. Öğrencilerden yalnızca bir metindeki bilgiyi bulmaları değil, farklı kaynaklardan gelen bilgileri karşılaştırmaları, bilgilerin güvenilirliğini değerlendirmeleri ve metinler arasında ilişki kurmaları da bekleniyor. 

Bu son derece önemli bir değişimdir.
Çünkü gerçek hayat da bize çoğu zaman tek bir soru ve dört seçenek sunmaz.

Bir haber okuruz.
Başka bir kaynakta farklı bir bilgi görürüz.
Bir grafik karşımıza çıkar.
Bir reklam bizi ikna etmeye çalışır.
Bir sosyal medya paylaşımı bir iddiada bulunur.

Asıl mesele artık yalnızca “Bunu biliyor musun?” değildir.

Asıl mesele şudur:
“Bunu anlayabiliyor musun?”
“Bilginin doğru olup olmadığını değerlendirebiliyor musun?”
“Başka bilgilerle karşılaştırabiliyor musun?”
“Bu bilgiyi yeni bir durumda kullanabiliyor musun?”

İşte PISA’nın ölçmeye çalıştığı becerilerin önemli bölümü burada ortaya çıkmaktadır.

Okuma artık günümüzde yalnızca okuma değil, çok daha geniş bir kavram olarak karşımıza çıkıyor.

Bir metnin ana fikrini bulmak…
Metindeki önemli ayrıntıları ayırt etmek…
Yazarın ne söylemek istediğini anlamak…
Açıkça söylenmeyen bir sonucu çıkarabilmek…
Farklı metinlerdeki bilgileri bir araya getirmek…
Bir iddianın kanıtını sorgulamak…
Bilginin güvenilirliğini değerlendirmek…
Metindeki bilgi ile kendi bilgimiz arasında bağlantı kurmak…

Bunların tamamı gelişmiş okuma becerisinin önemli parçalarıdır. 

Dolayısıyla iyi okuyan öğrenci, karşımıza çıkan yeni anlayışta yalnızca hızlı okuyan öğrenci değildir.

İyi okuyan öğrenci; anlayan, sorgulayan, ilişkilendiren, değerlendiren ve gerektiğinde itiraz edebilen öğrencidir.

Matematikte de temel mesele "anlamak"tır

İlk bakışta matematik ile kitap okuma arasında doğrudan bir ilişki kurmak bazılarına şaşırtıcı gelebilir.

Çünkü matematik denildiğinde akla sayılar, işlemler, formüller ve denklemler gelir.

Fakat PISA’nın matematik okuryazarlığı yaklaşımı matematiği yalnızca işlem yapma becerisi olarak görmez. Öğrenciden gerçek yaşamdan alınmış bir problemi matematiksel olarak ifade etmesi, uygun matematiksel bilgileri kullanması ve ortaya çıkan sonucu gerçek yaşam bağlamında yorumlayıp değerlendirmesi beklenir.

Bir grafik verilir.
Bir alışveriş problemi anlatılır.
Bir nüfus değişimi gösterilir.
Bir enerji tüketimi üzerinden soru sorulur.

Öğrencinin soruyu çözebilmesi için öncelikle problemi anlaması gerekir.

Soruda ne anlatılıyor?
Hangi bilgiler önemli?
Hangi matematiksel ilişki kurulmalı?
Bulduğum sonuç gerçek hayatta mantıklı mı?

Dolayısıyla matematikte bile işlemin öncesinde bir anlama ve yorumlama süreci vardır.

Formülü bilmek önemlidir. Ama hangi durumda hangi formülü kullanacağını anlamak çok daha önemlidir.

Fen bilimlerinde de aynı yapı karşımıza çıkar

PISA, öğrencinin yalnızca bilimsel bilgiyi hatırlamasına değil; bilimsel olayları açıklayabilmesine, bilimsel araştırmayı değerlendirebilmesine, veri ve kanıtları yorumlayabilmesine önem verir. 

Bir deney sonucu verilir.
Bir hipotez ortaya konur.
Bir bilimsel iddia ileri sürülür.

Öğrencinin soracağı soru artık yalnızca: “Bu bilginin cevabı nedir?” değildir.

Öğrencinin şunları da sorgulaması gerekir:

“Bu sonuca nasıl ulaşıldı?”
“Bu sonucu destekleyen kanıt nedir?”
“Veriler gerçekten bu iddiayı destekliyor mu?”
“Başka bir açıklama mümkün mü?”

İşte burada yine anlama, ilişkilendirme, yorumlama ve eleştirel düşünme karşımıza çıkar.

PISA sonuçları bize ne söylüyor?

PISA 2022 sonuçları bu açıdan dikkat çekicidir.

Singapur, matematikte 575, okumada 543, fende 561 puanla üç temel alanda da en yüksek performansı gösteren eğitim sistemi oldu. 

Matematikte Japonya, Kore, Çin Taipei, Hong Kong ve Makao gibi Doğu Asya eğitim sistemleri; okumada ise İrlanda, Estonya, Japonya, Kore ve Çin Taipei  gibi ülkeler üst sıralarda yer aldı.

 

Fen bilimlerinde de Japonya, Estonya, Kore, Kanada ve Çin Taipei gibi eğitim sistemleri yüksek performans gösterdi.

Buradan elbette tek başına şu sonucu çıkarmak doğru olmaz: “Bu ülkeler başarılı çünkü çocukları çok kitap okuyor.”

Eğitim sistemlerinin başarısı tek bir faktörle açıklanamaz.

Öğretmen niteliği, öğretim programları, okul kültürü, aile yapısı, sosyoekonomik koşullar, okul öncesi eğitim, eğitim politikaları, ölçme-değerlendirme sistemi ve öğrencilerin öğrenmeye yönelik tutumları gibi çok sayıda değişken vardır.

Fakat önemli bir başka veri de vardır: OECD araştırmaları, öğrencilerin okumaktan hoşlanması ve okuma etkinliklerine katılımı ile okuma performansı arasında güçlü bir ilişki bulunduğunu göstermesi. 

PISA verilerinde okuma etkinliğine katılımın, okuma yeterliliğiyle güçlü biçimde ilişkili olduğu belirtiliyor. 

Yani mesele yalnızca çocuğun eline kitap vermek değildir. Asıl mesele çocuğun okuduklarıyla ilişki kurmasını sağlamaktır.

Çocuğa: “Bu yıl 30 kitap okuyacaksın.” demek kolaydır.

Fakat asıl mesele şudur:

“Okuduğun kitabı anlayabiliyor musun?”
“Yazar ne anlatmak istiyor?”
“Sen yazarın düşüncesine katılıyor musun?”
“Kitaptaki olaylarla kendi hayatın arasında nasıl bir bağlantı kuruyorsun?”
“Bu kitabı bir arkadaşına önerecek olsan neden önerirdin?”

İşte okuma kültürü burada başlıyor.

Çünkü kitap okumayı bir sayısal hedefe dönüştürmek ile kitap okumayı bir düşünme alışkanlığına dönüştürmek aynı şey değildir.

OECD’nin araştırmaları da kitaplara erişimin, okuma alışkanlıklarının ve okuma zevkinin eğitim açısından önemli olduğunu ortaya koyuyor. Örneğin PISA 2022 verilerinde 59 ülke ve ekonomi için öğrencilerin yarısından fazlası evlerinde 25’ten fazla kitap bulunduğunu bildirmiş; yaklaşık yüzde 30’u ise 100’den fazla kitaba sahip olduğunu ifade etmiş. 

Ancak OECD’nin kendisi de kitaplara erişim ile başarı arasındaki ilişkinin tek başına basit bir neden-sonuç ilişkisi olarak okunmaması gerektiğine dikkat çeken daha geniş bir sosyoekonomik bağlam sunmaktadır. 

Dolayısıyla hedefimiz: “çocuklara çok kitap okutmak” değil, “çocukları okuyan ve düşünen bireylere  dönüştürmek” olmalıdır.

Hızlı okumak da burada anlam kazanıyor. Ancak hızlı okumayı yalnızca kelimeleri daha kısa sürede görmek olarak değerlendirmek büyük bir yanılgıdır.

Çünkü okuma hızının gerçek değeri, anlama korunabildiği sürece ortaya çıkar.

Çocuk dakikada 300 kelime okuyup metnin ne anlattığını söyleyemiyorsa o çocuğun etkili bir okuyucu olduğunu söylemek mümkün değildir.

Buna karşılık metnin yapısını hızlı kavrayabilen, önemli bilgiyi ayıklayabilen, ana düşünceyi yakalayabilen ve okuduklarını zihninde örgütleyebilen öğrenci çok daha güçlü bir okuma becerisine sahiptir.

PISA’nın okuma çerçevesinde de temel okuma süreçleri; akıcı okuma, anlamı oluşturma, cümleler arasında bağlantı kurma, ana temaları çıkarma ve çıkarım yapma gibi becerilerle ilişkilendirilmektedir. 

Bu nedenle hızlı okuma ile anlama birbirinden koparılamaz.

Hız, anlamanın düşmanı değil, anlamayı destekleyen bir araç olduğunda değerlidir.

Asıl hedef; "bilgiyi etkili kılarak hayata dönüştürmek"tir.

Bugün çocuklarımızın bilgiye ulaşmak konusunda geçmiş kuşaklara göre çok daha büyük imkânları var.

Bir tuşa basarak milyonlarca bilgiye ulaşabiliyorlar.

Fakat bilgiye ulaşmak ile bilgiyi kullanmak aynı şey değildir.

Asıl eğitim burada başlıyor.

Bir öğrenci fotosentezi ezberleyebilir. Ama bir bitkinin neden ışığa ihtiyaç duyduğunu o öğrenci açıklayamıyorsa bilgi henüz anlam kazanmamıştır.

Bir öğrenci matematik formülünü ezberleyebilir. Ama o öğrenci gerçek hayattaki bir problemi hangi matematiksel yöntemle çözebileceğini bilmiyorsa bilgi henüz işlevsel değildir.

Bir öğrenci tarihleri ve olayları ezberleyebilir. Ama o öğrenci iki tarihsel olay arasındaki neden-sonuç ilişkisini kuramıyorsa tarih bilgisi henüz düşünceye dönüşmemiştir.

Bir öğrenci yüzlerce kelime okuyabilir. Ama o öğrenci okuduğu metnin ne söylediğini, neden söylediğini ve söylenenin doğru olup olmadığını değerlendiremiyorsa okuma henüz gerçek anlamda okuryazarlığa dönüşmemiştir.

Eğitimin amacı bilgiyi zihne doldurmak değil, bilgiyi zihinde anlamlı bir yapıya dönüştürmektir.

O hâlde okulda neyi değiştirmeliyiz?

Belki de eğitim politikamızın merkezine yeni bir soru koymalıyız: “Öğrenci bugün kaç soru çözdü?” sorusundan önce, “Öğrenci bugün neyi anladı?” diye sormalıyız.

Bunun için okullarımızda sistemli bir okuma kültürü oluşturulabilir.
Her öğrencinin seviyesine ve ilgisine uygun kitaplara erişimi sağlanabilir.
Kütüphaneler yalnızca kitapların bulunduğu odalar olmaktan çıkarılıp yaşayan öğrenme merkezlerine dönüştürülebilir.

Öğrenciler okudukları kitapları yalnızca sınav için değil, arkadaşlarıyla tartışmak için okuyabilir.
Kitaplardan hareketle tartışma, sunum, yazma ve karşılaştırma çalışmaları yapılabilir.

Bir kitap farklı derslerle ilişkilendirilebilir.
Bir roman üzerinden tarih konuşulabilir.
Bir grafik üzerinden matematik problemi üretilebilir.
Bir metnin içeriği ve kapsamı tartışılabilir.

Öğrenciye yalnızca “Kitabı okudun mu?” diye sormak yerine:

“Kitaptan ne anladın?”
“Nelere katılmıyorsun?”
“Sence yazar haklı mı?”
“Bu bilgiyi gerçek hayatta nerede kullanabilirsin?” türünden sorular yöneltilebilir.

İşte o zaman kitap, sınav için okunmuş bir nesne olmaktan çıkar, düşüncenin ve sorgulamanın aracına dönüşür.

Belki de eğitimde yeni başarı değerlendirmemiz bu şekilde olmalı

Bir öğrencinin başarısını yalnızca kaç soru çözdüğüyle ölçmek ve değerlendirmek kolaydır.

Zor olanı ise şudur:

Anlıyor mu?
Sorguluyor mu?
Bağlantı kurabiliyor mu?
Kanıt arıyor mu?
Farklı görüşleri karşılaştırabiliyor mu?
Öğrendiği bilgiyi yeni bir durumda kullanabiliyor mu?

İşte çağdaş okuryazarlığın gerçek sınavı budur.

PISA’nın matematik, okuma ve fen alanlarında ölçmeye çalıştığı becerilere baktığımızda birbirinden farklı görünen bu üç alanın altında ortak bazı zihinsel süreçler olduğunu görüyoruz: anlama, akıl yürütme, yorumlama, değerlendirme, kanıt kullanma ve bilgiyi yeni durumlara taşıma.

Bu nedenle kitap okumayı yalnızca Türkçe veya edebiyat dersinin konusu olarak görmek büyük bir eksikliktir.

Kitap okumak matematiğin de fen bilimlerinin de sosyal bilimlerin de altyapısıdır.

Çünkü bütün bu alanlarda öğrenci önce önündeki bilgiyi anlamak zorundadır.

Günümüzde değişen eğitim anlayışlarına baktığımızda eğitim sistemlerinin en önemli amacının yeni bir bina yapmak, yeni bir sınav sistemi getirmek ya da daha fazla ders saati koymak değil, "anlayan çocuklar" yetiştirmek olduğunu görüyoruz.

Okuyan…
Anlayan…
Sorgulayan…
Karşılaştıran…
Yorumlayan…
Kanıt arayan…
Düşünen…
Ve düşündüğünü ifade edebilen çocuklar.

Çünkü bilgi değişebilir.
Teknoloji değişebilir.
Meslekler değişebilir.
Ders kitapları değişebilir.

Fakat öğrenmeyi öğrenmiş, okuduğunu anlayan ve bilgiyi değerlendirebilen birey, değişen dünyanın içinde kendisine yeni bilgiler edinmenin yollarını bulabilir.

İşte bu yüzden eğitimde kitap okumayı bir “okuma ödevi” olmaktan çıkarıp bir "düşünme kültürü"ne dönüştürmek zorundayız.

Çocuğa sadece kitap vermek yetmez. O kitabın kapağını açmasını sağlamalıyız.

Sadece okutmak yetmez. Anlamasını sağlamalıyız.

Sadece anlamasını da yetmez. Sorgulamasını sağlamalıyız.

Çünkü geleceğin başarılı öğrencisi en çok bilgiyi ezberleyen öğrenci olmayacaktır.

Bilgiye ulaşabilen, bilgiyi anlayabilen, bilgiyi sorgulayabilen ve bilgiyi hayatın içinde kullanabilen öğrenci olacaktır.

Ve belki de değişen dünyada bütün eğitim reformlarının temel noktası, şu cümleyle başlayacaktır: 

"Eğitimde başarının ilk şartı, anlamayı bilen bireyler yetiştirebilmektir."

Kamil BAKİ

Eğitimci-Yazar

Başarıya Giden Yolda Eğitimin Vazgeçilmez Unsurları - Kamil Baki