Türkçeyle ilgili birtakım tartışmalar geçmişte de yaşandı, günümüzde de yaşanıyor.
Bazı kişiler; Türkçenin düşünceleri aktarmada yetersiz olduğunu, bu yüzden de bilim dili de edebiyat ve sanat dili de olamayacağını iddia ediliyor.
Bu yaklaşım bazen Türkçenin imkânlarını yeterince tanımamaktan, bazen dille ilgili bilinçsiz değerlendirmelerden kaynaklanıyor.
Bazen de dil üzerinden yürütülen bilinçli bir küçümsemenin ve art niyetli yaklaşımların yansıması olarak karşımıza çıkıyor.
Öncelikle şu gerçeği kabul etmek gerekir:
Bir dilin bilim dili ve edebiyat dili olup olmadığını belirleyen şey, dilin adı değil; o dili kullanan toplumun bilim, düşünce, sanat ve edebiyat alanlarında ürettiği birikimdir.
Bir dil işlenir, geliştirilir, yeni kavramlarla zenginleştirilir ve farklı düşünce alanlarında kullanılırsa bilim dili de olur, edebiyat dili de olur, hukuk dili de olur, sanat dili de olur.
Türkçe, bu imkanlara sahip canlı ve üretken bir dildir.
Türkçenin en önemli özelliklerinden biri, yeni ihtiyaçlar karşısında kendisini yenileyebilme ve yeni sözcükler oluşturabilme imkânının geniş olmasıdır.
Türkçede yeni kavramları karşılamak için,
var olan sözcüklere yeni anlamlar yüklenebilir;
sözcük kök ve gövdelerine yapım ekleri getirilerek yeni sözcükler oluşturulabilir;
birden fazla sözcük birleştirilerek yeni kavramları karşılayan yapılar kurulabilir.
Dolayısıyla bir dilin zenginliği yalnızca sözlükte bulunan sözcüklerin sayısıyla ölçülemez.
Asıl önemli olan, o dilin yeni anlamlar ve yeni kavramlar üretebilme kapasitesidir.
Türkçenin eklemeli yapısı bu açıdan önemli bir imkân sağlar. Kök ve gövdelere getirilen eklerle yeni sözcükler ve anlam ilişkileri kurulabilir.
Nitekim eski Türkçenin sözcük yapısı üzerine yapılan güncel çalışmalar da Türkçenin tarih boyunca ekler aracılığıyla sözcük üretme sisteminin güçlü olduğunu ortaya koymaktadır.
Bu nedenle Türkçenin karşısına sürekli olarak “Yeni kavramları nasıl karşılayacağız?” sorusunu koymak yerine, daha doğru soruyu sormak gerekir:
Türkçenin mevcut imkânlarını ne kadar bilinçli kullanıyoruz?
Sorun çoğu zaman dilde değil, dili kullanma biçimindedir.
Atalarımız boşuna, “İşleyen demir ışıldar.” dememişler.
Bu söz yalnızca insan için değil, dil için de geçerlidir.
Kullanılmayan, üzerinde düşünülmeyen, yeni kavramlarla beslenmeyen ve bilimsel çalışmalarla geliştirilmeyen hiçbir dil kendiliğinden gelişmez, zenginleşmez.
Dil, toplumla birlikte yaşayan canlı bir varlıktır.
Bilim geliştikçe bilim dili de gelişir.
Teknoloji geliştikçe teknoloji dili de gelişir.
Sanat geliştikçe sanat dili de gelişir.
Edebiyat geliştikçe edebiyat dili de gelişir.
Bu nedenle Türkçenin gelişmesi yalnızca Türk Dil Kurumunun, üniversitelerin, akademisyenlerin veya edebiyatçıların görevi değildir.
Türkçe konuşan herkesin sorumluluğudur.
Çünkü dili yalnızca dil bilimciler değil; öğretmenler, öğrenciler, bilim insanları, sanatçılar, yazarlar, gazeteciler ve günlük hayatında Türkçe kullanan milyonlarca insan birlikte biçimlendirir.
Mustafa Kemal Atatürk, dilin bir milletin kültürel bağımsızlığındaki önemini çok erken kavrayan devlet adamlarından biridir.
Türk Dil Kurumu, Atatürk’ün talimatıyla 12 Temmuz 1932’de Türk Dili Tetkik Cemiyeti adıyla kuruldu.
Kurumun kuruluş amacı, Türk dilinin öz güzelliğini ve zenginliğini ortaya çıkarmak ve onu dünya dilleri arasında hak ettiği yere getirmekti.
26 Eylül 1932’de Birinci Türk Dili Kurultayı toplandı.
Kurultayın açılış günü daha sonra Dil Bayramı olarak kabul edildi.
Burada önemli olan yalnızca bir kurumun kurulmuş olması değildir.
Asıl önemli olan düşüncedir:
Türkçeye yönelik bilimsel çalışmalar yapılmalı,
Türkçenin söz varlığı araştırılmalı, grameri incelenmeli,
Terimleri geliştirilmeli,
Yazım sorunları çözülmeli,
Halkın kullandığı sözcükler derlenmeli,
Eski metinler taranıp gerekli değerlendirmeler yapılmalı,
Yeni dünyanın ihtiyaç duyduğu kavramlar Türkçenin imkânlarıyla karşılanmalıdır.
Nitekim Türk Dil Kurumunun kuruluşundan itibaren sözlük, terim, gramer, etimoloji ve dil bilimi gibi alanlarda çalışma yürütmesi de bu anlayışın kurumsal bir yansımasıdır.
Dolayısıyla Türkçenin gelişmesi, yalnızca geçmişten kalan bir mirası korumak değil, geleceğin dilini kurma sorumluluğudur.
Türkçe bilim dili olabilir mi?
Bu sorunun cevabı aslında çok açıktır.
Türkçe ile fizik, kimya, biyoloji, matematik, tıp, mühendislik, hukuk, tarih, sosyoloji ve felsefe alanlarında bilimsel metinler yazılabilir.
Nitekim bugün Türkiye’deki üniversitelerde binlerce akademik çalışma Türkçe kaleme alınmaktadır.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir:
Türkçenin bilim dili olabilmesi başka şeydir, Türkçenin dünyadaki bilimsel iletişimin baskın dili olması başka şeydir.
Bir dilin uluslararası bilim dili hâline gelmesi yalnızca dilin yapısıyla açıklanamaz. Bunun arkasında ekonomik güç, bilimsel üretim, üniversitelerin niteliği, uluslararası yayıncılık, teknolojik gelişmişlik ve bilim insanlarının küresel iletişim ağları gibi birçok etken bulunur.
Bugün İngilizcenin bilimsel iletişimde çok güçlü bir konuma sahip olması, İngilizcenin “daha üstün” bir dil olduğunu göstermez.
Aynı şekilde Türkçenin bazı alanlarda uluslararası bilim dili olarak daha sınırlı kullanılması da onun bilimsel düşünceyi ifade etmeye elverişsiz olduğunu göstermez.
Dil ile dilin dünyadaki ekonomik, siyasal ve bilimsel gücü birbirine karıştırılmamalıdır.
Peki Türkçe edebiyat ve sanat dili olabilir mi?
Bunun cevabını tartışmak için kuramlardan önce edebiyatımıza bakmak yeterlidir.
Nazım Hikmet’in şiirlerine…
Atilâ İlhan’ın dizelerine…
Orhan Veli’nin yalın ama sarsıcı şiirlerine…
Cemal Süreya’nın yoğun ve çağrışımlı anlatımına…
Yaşar Kemal’in romanlarına…
Orhan Kemal’in insan ve toplum gözlemlerine…
Orhan Pamuk’un roman dünyasına…
ve daha yüzlerce şair ve yazara baktığımızda Türkçenin anlatım imkânlarını bütün açıklığıyla görürüz.
Bir dilin edebiyat ve sanat dili olup olmadığını anlamanın en güçlü yollarından biri, o dilde ortaya konmuş sanat eserlerine bakmaktır.
Bir şair birkaç kelimeyle insanın içine dokunabiliyorsa,
bir romancı binlerce sayfalık bir dünyayı okuyucunun zihninde kurabiliyorsa,
bir yazar bir toplumun acısını, sevincini, yalnızlığını, aşkını ve çatışmalarını dile getirebiliyorsa,
orada yalnızca iletişim aracı olarak kullanılan bir dil yoktur.
Orada sanat dilinden, edebiyat dilinden söz etmek mümkündür.
Türkçenin şiir tarihinde bunun sayısız örneği vardır.
Divan şiirinden halk şiirine, "Tanzimat Edebiyatı"ndan "Millî Edebiyat"a, Cumhuriyet dönemi şiirinden çağdaş romana kadar uzanan geniş bir edebiyat birikimi, Türkçenin yüzyıllar boyunca farklı sanat anlayışlarını taşıyabildiğini gösterir.
Dil değişmiştir.
Üslup değişmiştir.
Şiir anlayışı değişmiştir.
Roman anlayışı değişmiştir.
Ama Türkçe bütün bu değişimlerin içinde yaşamaya devam etmiştir.
Bir dilin sanat gücü yalnızca sahip olduğu sözcüklerin sayısıyla açıklanamaz.
Asıl güç;
sözcüklerin yan yana getirilişinde,
cümlelerin kuruluş ve kurgulanmasında,
sesin, ritmin, çağrışımın ve imgenin ortaya konuluşunda ortaya çıkar.
Aynı sözcük, farklı bir cümlede bambaşka bir duygu yaratabilir.
Bir sözcük gerçek anlamının ötesine geçebilir.
Bir cümle yalnızca söylediğini değil, söylemediğini de anlatabilir.
Şiir tam da burada başlar.
Edebiyat tam da burada güç kazanır.
Dolayısıyla Türkçenin edebiyat ve sanat dili olup olmadığını tartışırken yalnızca sözlükteki sözcükleri saymak büyük bir yanılgı ve haksızlıktır.
Edebiyat, sözcüklerin sayısından çok onların kullanım biçimidir.
Elbette Türkçenin sorunları vardır.
Her canlı dil gibi Türkçe de değişmektedir.
Yeni teknolojiler yeni kavramlar ortaya çıkarmaktadır.
Bilim ilerlemekte, toplum değişmekte, iletişim biçimleri dönüşmektedir.
Bu değişim karşısında Türkçeyi geliştirmek, doğru terimler üretmek, anlaşılır bir bilim dili oluşturmak ve dilin anlatım imkânlarını genişletmek gerekir.
Fakat bunu yaparken Türkçeyi küçümsemek değil, Türkçenin imkânlarını daha iyi kullanmak gerekir.
Çünkü mesele,
“Türkçe yeterli mi?” sorusundan çok,
“Biz Türkçeyi yeterince işliyor muyuz?” sorusudur.
Bir dilin gelişmesi için o dili konuşanların o dile güvenmesi, o dili doğru kullanması ve yeni ihtiyaçlar karşısında üretken davranması gerekir.
Türkçe adına yapılacak en büyük yanlışlardan biri, Türkçenin eksiklerini görmemek olacaktır.
Ama ondan daha büyük bir yanlış varsa o da Türkçenin eksik olduğunu sanıp Türkçenin imkânlarını küçümsemektir.
Eksik olan Türkçe değilse bile, kimi zaman bizim dil bilincimizdir.
Eksik olan Türkçenin anlatım gücü değilse bile, kimi zaman bizim anlatma becerimizdir.
Eksik olan Türkçenin kavram üretme kapasitesi değilse bile, kimi zaman bizim üretme cesaretimizdir.
Dil, onu kullananların aynasıdır
Bir milletin dili aynı zamanda onun düşünme biçiminin, kültürel hafızasının ve dünyayı anlamlandırma biçiminin taşıyıcısıdır.
Bu nedenle Türkçeye sahip çıkmak yalnızca doğru yazmak veya doğru konuşmak değildir.
Türkçeyle düşünmektir.
Türkçeyle bilim üretmektir.
Türkçeyle sanat yapmaktır.
Türkçeyle yeni kavramlar üretmektir.
Türkçeyle dünyayı anlamaya ve anlatmaya çalışmaktır.
Bunun için Türkçeyi yalnızca geçmişten bize kalan bir miras olarak görmemeliyiz.
Türkçe bize bırakılmış, tamamlanmış bir eser değil, bizim de her gün yeniden işlediğimiz canlı bir kültür varlığıdır.
Atalarımızın söylediği gibi:
İşleyen demir ışıldar.
Dil de böyledir.
İşlenen dil zenginleşir.
Kullanılan dil gelişir.
Düşünülen dil derinleşir.
Bilimle buluşan dil kavramlaşır.
Sanatla buluşan dil güzelleşir.
Edebiyatla buluşan dil incelir.
Ve toplum kendi diliyle düşünmeyi, üretmeyi ve yaratmayı sürdürdükçe o dil yaşamaya devam eder.
Bu yüzden Türkçeyi küçümsemek yerine onu daha iyi öğrenelim.
Daha doğru kullanalım.
Yeni kavramlar üretelim.
Bilimimizi Türkçeyle anlatalım.
Sanatımızı Türkçeyle büyütelim.
Edebiyatımızı Türkçenin bütün imkânlarıyla zenginleştirelim.
Çünkü mesele Türkçenin bilim dili, edebiyat ve sanat dili olup olamayacağı değildir.
Mesele, bizim Türkçeyi bilim, sanat ve edebiyat dili olarak ne kadar işleyebildiğimizdir.
Ve Türkçenin bize sunduğu imkânlar düşünüldüğünde, önümüzde kapalı bir kapı değil; açılmayı bekleyen çok büyük bir dil dünyası var.
Bize düşen ise bu gerçeği görüp gereğini yapmaktır.